Vergi Kanunlarında Maliye Bakanlığına Verilen Yetki Anayasaya Uygun mu?

Ekonomik hayatın giderek karmaşıklaşması, vergi alanındaki sorunlara hızlı cevap verilmesini gerektiriyor. Bütün vergi düzenlemelerinin kanunla yapılması ise zordur; kanun yoluyla yürüyen klasik süreç çoğu zaman yetersiz kalmaktadır.

Yürütmeye yetki tanınmasının gerekçeleri

İdari düzenlemeler daha hızlı yürürlüğe girer ve enflasyonun yarattığı aşınma bu yolla daha kolay telafi edilebilir. Yasama organının baskı gruplarından daha fazla etkilendiği de ileri sürülmektedir. Ayrıca vergi, kısa vadeli ekonomik politikaların da bir aracıdır: Örneğin lüks tüketim mallarının ithalatını azaltmak için öngörülen bir ek verginin hızlı ve esnek biçimde uygulanabilmesi gerekir.

Bu nedenle bazı vergi düzenlemelerinin Meclis yerine Bakanlıkça yapılması gerektiği, aksi halde tedbirlerin zamanında alınamayacağı savunulmaktadır.

Anayasa Mahkemesinin ölçütü

Anayasa Mahkemesi, mükelleflerin alışkanlıklarının dikkate alınması, kayıp ve kaçakla mücadele ve belge düzeninin sağlanması gibi gerekçeleri kabul etmekle birlikte, Bakanlığa tanınan yetkinin verginin salınması, gerçekleştirilmesi, bağışıklık, ayrıklık, indirim ve oranlara ilişkin değişiklik yapma imkânı vermemesi gerektiğini belirtmiştir (Anayasa Mahkemesi, E.1990/29, K.1991/37, RG 05.02.1992, 21133).

Verginin yasallığı ilkesi, yasama organının genel ve soyut kuralları koymasını, usule ve uygulamaya ilişkin teknik ayrıntıların ise yürütmeye bırakılmasını dışlamaz. Süreci yöneten ve teknik kadroyu istihdam eden Bakanlık olduğundan, usule ilişkin yetkinin Bakanlığa verilmesi uygundur.

Yetkinin kapsamı sorunu

Yetki verilmesinin gerekliliğinde şüphe yoktur. Ancak neredeyse bütün vergi kanunlarında Bakanlığa yetki tanınması eleştiriye açıktır. Bakanlığa tanınan yetki bazı hallerde şekli usulün ötesine geçerek vergi ihdasına yaklaşmaktadır; “usul ve esasları Bakanlık belirler” biçimindeki hükümler, Bakanlığa sınırlı da olsa bir düzenleme yetkisi vermektedir.

1982 Anayasası’nın 73. maddesine göre vergilendirmede yetki devredilebilecek yürütme organı Bakanlar Kurulu idi; madde Bakanlığa yetki verilmesine dayanak oluşturmuyordu. Anayasa Mahkemesine yapılan itirazların birçoğu reddedilmiş, ancak bazı hükümler iptal edilmiştir. Bu kararlardan birinde, muafiyet, istisna, indirim ve oranlara ilişkin yetkinin yalnızca Bakanlar Kuruluna verilebileceği, Bakanlığa devredilmesinin Anayasa’ya aykırı olduğu vurgulanmıştır (Anayasa Mahkemesi, E.2003/33, K.2004/101, RG 02.03.2005, 25743).

Sonuç ve öneri

Bakanlığa verilen yetkinin açık bir anayasal dayanağı yoktur; ancak bu, Bakanlığa yetki veren her hükmün Anayasa’ya aykırı olduğu anlamına gelmez. Ölçüt şudur: Verginin konusu, matrahı, mükellefi, oranı, muafiyet ve istisnalar gibi temel unsurlarında, kanunda gösterilen alt ve üst sınırlar dışında Bakanlığa yetki verilemez. Şekli usule ilişkin düzenlemeler ise Bakanlığa bırakılabilir. Tam bir anayasal uyum için Anayasa’nın 73. maddesine buna ilişkin bir hüküm eklenmesi yerinde olacaktır.