Sosyal Devlet Olabilmek İçin Verginin Rolü Ne Olmalıdır?

Sosyal devlet, ekonomik ve sosyal hayata etkin biçimde müdahale etmeyi meşru ve gerekli gören devlettir. Amaçları arasında sosyal adalet, refah ve güvenlik sayılır. Bu nedenle devlet, sınırlı da olsa ekonomiye müdahale etmeli; servet dağılımındaki adaletsizliği gidermeli, güçsüz bireyleri korumalı, sosyal güvenliği ve kalkınmayı sağlamalıdır.

Sosyal devletin ortaya çıkışı

Liberalizmin katı biçimde uygulanması gelir ve servet eşitsizliğini artırmış, sınıf çatışmalarına ve ağır sosyo-ekonomik sorunlara yol açmıştır. Sosyal devlet anlayışı, devletin sosyal ve ekonomik hayata müdahale ederek bu çatışmaları yumuşatması ve ulusal bütünleşmeyi sağlaması ihtiyacından doğmuştur.

Vergi: sosyal devletin müdahale aracı

Vergi, sosyal devletin ekonomik hayata müdahale aracıdır. Sosyal adaletin şartı, vergilerin kişi ve kurumlardan ödeme güçleri esas alınarak alınmasıdır.

Vergilerle toplanan gelirin ve servetin yeniden dağıtımında da adalet gözetilmelidir. Bunun için rasyonel bir vergi politikası kurulmalı, mükellefler arasında artan oranlı bir vergi yükü sağlanmalı ve serbest piyasada oluşan gelir farkları azaltılmalıdır.

Kalkınma ile sosyal adalet arasındaki gerilim

Vergi gelirlerinin güçsüzleri koruyacak biçimde harcanması gerekir. Ancak gelişmekte olan ülkelerde kalkınma ve sosyal adalet hedefleri çoğu zaman birbiriyle çelişir. Vergi yoluyla kalkınmayı hedefleyen politikalarda gelir dağılımı ihmal edilmektedir; istisna ve muafiyetlerin sosyal amaçla kullanılmaması bunun en açık örneğidir. Vergi politikasında kalkınma ile sosyal adalet arasında bir denge kurulmalıdır.

Yazının kaleme alındığı tarihteki OECD verilerine göre Türkiye, gelir eşitsizliğinin en yüksek olduğu üçüncü ülkeydi; sıralamada yalnızca Kosta Rika ve Meksika Türkiye’nin önündeydi. Cinsiyet, sağlık, eğitim, vergi ve inovasyon alanlarında da benzer eşitsizlikler görülmektedir. Vergi politikasının bu tablo karşısında yeniden gözden geçirilmesi gerekir; vergi çeşitliliği ve vergi adaleti bu eşitsizliklerin giderilmesine katkı sağlayabilir.

Vergiyle davranış yönlendirme

Vergi, mükellefleri belirli davranışlara özendirmek, ödüllendirmek ya da bazı davranışlardan vazgeçirmek için de kullanılabilir. Gelir Vergisi Kanunu’nun “Diğer İndirimler” başlıklı 89. maddesi, sosyal amaçlı bazı bağış ve yardımların gelir vergisi matrahından indirilmesine imkân verir; bu vergi avantajı mükellefleri sosyal amaçlara yönlendirir.

Tütün ürünleri ve alkollü içkilerin çoğunlukla sağlık politikasıyla gerekçelendirilen yüksek vergilendirilmesi ise mükellefleri bu ürünlerin tüketiminden vazgeçirmeyi amaçlar. Bu tür düzenlemelerin artırılması yerinde olacaktır.